حقوق بینالملل چارچوبی روشن برای حفاظت از مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و میراث فرهنگی ارائه میدهد، اما اجرای آن به اراده سیاسی و پاسخگویی واقعی بستگی دارد.
نمایندگی دائم جمهوری اسلامی ایران در حاشیه شصتوسومین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل در ژنو، نشستی جانبی درباره آثار عمیق و بین نسلی تجاوزهای نظامی برگزار کرد. یکی از محورهای این نشست، پیامدهای حملهها به مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و میراث فرهنگی ایران بود که به عنوان نمونههایی از آثار انسانی و توسعهای مخاصمات مطرح شد.
حمله به زیرساختهای غیرنظامی حیاتی مانند مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و اماکن میراث فرهنگی، از مخربترین ابعاد درگیریهای مسلحانه معاصر است. این حملهها نه تنها نقض آشکار حقوق بشردوستانه بینالمللی محسوب میشوند، بلکه پیامدهای انسانی و توسعهای عمیقی دارند که گاه برای نسلها ادامه مییابد.
حفاظت حقوقی: مدرسهها و بیمارستانها باید پناهگاه باشند
بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی، مدرسهها و بیمارستانها اشیای غیرنظامی به شمار میروند و حمله مستقیم به آنها ممنوع است. کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷، اصل تمایز را الزامی میکنند: طرفهای درگیر باید میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند.
بیمارستانها و واحدهای پزشکی تحت حمایت ویژه قرار دارند و تنها در شرایط بسیار محدود، یعنی استفاده برای اهداف نظامی خارج از کارکرد بشردوستانه، این حمایت را از دست میدهند. حتی در آن صورت نیز اصول تناسب و احتیاط باید رعایت شود.
حمله عمدی به ساختمانهای اختصاصیافته به آموزش، هنر، علم یا مذهب که اهداف نظامی را پنهان نمیکنند، طبق اساسنامه رم دیوان بینالمللی کیفری میتواند جنایت جنگی باشد.
میراث فرهنگی نیز تحت کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ برای حفاظت از اموال فرهنگی در مخاصمات مسلحانه و پروتکلهای آن حمایت میشود. یونسکو بارها تاکید کرده که آسیب به این اماکن، حمله به هویت جمعی و حافظه تاریخی جوامع است.
با وجود این، گزارشهای سازمان ملل و ائتلافهای نظارتی نشان میدهد که حملهها به این اهداف در درگیریهای اخیر افزایش یافته است. دفتر نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در امور کودکان و مخاصمات مسلحانه، حمله به مدرسهها و بیمارستانها را یکی از شش نقض آشکار علیه کودکان میداند.
پیامدهای انسانی و توسعهای در مخاصمات جهانی
حمله به مدرسهها و دانشگاهها دسترسی به آموزش را مختل میکند. کودکان از محیط امن یادگیری محروم میشوند، معلمان و استادان قربانی یا آواره میشوند. در نتیجه، نسلهای آینده با کمبود مهارت و فرصت روبهرو میشوند که این امر فقر و چرخه خشونت را تشدید میکند.
در سطح توسعهای، از دست رفتن سرمایه انسانی، سالها پیشرفت را به عقب میاندازد. حمله به بیمارستانها سیستم بهداشت را فلج میکند. بیماران، کادر درمان و مجروحان غیرنظامی آسیب میبینند یا جان میبازند. خدمات ضروری مانند مراقبتهای مادر و کودک، جراحی اورژانس و درمان بیماریهای مزمن متوقف میشود.
گزارشهای سازمان بهداشت جهانی و ائتلاف حفاظت از سلامت در مخاصمه نشان میدهد که این حملهها به افزایش مرگومیر غیرمستقیم، شیوع بیماری و فروپاشی اعتماد به نهادهای بهداشتی میانجامد.
از سوی دیگر، تخریب میراث فرهنگی هویت جمعی را هدف قرار میدهد. بناهای تاریخی، موزهها و مکانهای مذهبی نه تنها ارزش مادی دارند، بلکه نماد پیوستگی تاریخی جوامع هستند. آسیب به آنها میتواند به تنشهای قومی و مذهبی دامن بزند و بازسازی پس از جنگ را دشوارتر کند.
نمونههای متعدد در درگیریهای اخیر این الگو را تایید میکند. به ویژه در غزه، گزارشهای دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل الگوی حملههای رژیم صهیونیستی به بیمارستانها را ثبت کرده که منجر به از کار افتادن بسیاری از مراکز درمانی شده است. در یمن، سوریه و افغانستان نیز موارد مشابهی گزارش شده است.
حملههای آمریکا و رژیم صهیونیستی به مدرسهها، بیمارستانها، دانشگاهها و میراث فرهنگی ایران
از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) در پی آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، گزارشهای متعدد رسانههای معتبر انگلیسی از آسیب گسترده به زیرساختهای غیرنظامی خبر دادهاند.
نیویورکتایمز در تحلیل تعاملی خود در آوریل ۲۰۲۶، آسیب به دستکم ۲۲ مدرسه و ۱۷ مرکز درمانی را با تصاویر ماهوارهای و میدانی تایید و تاکید کرد که این رقم فقط بخشی از خسارتها است.
جمعیت هلال احمر ایران اعلام کرده که دستکم ۷۶۳ مدرسه و ۳۱۶ مرکز بهداشتی آسیب دیده یا تخریب شدهاند.
یکی از مرگبارترین حملهها، حمله به مدرسه ابتدایی دخترانه شجره طیبه در شهر میناب در جنوب ایران در روز نخست این تجاوز نظامی بود. گزارشهای آسوشیتدپرس، نیویورکتایمز و سیانان حاکی از آن است که این حمله عمدتا دختران ۷ تا ۱۲ ساله و کارکنان مدرسه را قتلعام کرد. تحقیقات اولیه نظامی آمریکا هم نشان میدهد که نیروهای آمریکایی مسئول این حمله بودهاند.
پنتاگون هنوز گزارش نهایی مربوط به این حمله مرگبار را منتشر نکرده و دولت آمریکا در این باره سکوت کرده است. منابع آمریکایی به سیانان گفتهاند که فرماندهان هشدارهای مربوط به اطلاعات قدیمی را نادیده گرفتند.
در پی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به بازار بورس ایران، دانشگاهها نیز هدف قرار گرفتهاند. الجزیره و رسانههای محلی گزارش دادهاند که دستکم ۳۰ دانشگاه از جمله دانشگاه علم و صنعت ایران آسیب دیدند. ضمن اینکه موسسه تحقیقات لیزر و پلاسما دانشگاه شهید بهشتی هم بمباران شد.
این حملهها محیط علمی را مختل کرده و نگرانیهایی درباره آینده پژوهش و آموزش عالی ایجاد کرده است.
میراث فرهنگی ایران نیز در پی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران آسیب دید. رویترز در گزارش تحقیقی خود آسیب به ۱۱ بنای تاریخی را مشاهده کرد و یونسکو آسیب به ۷ سایت از جمله ۲ سایت ثبتشده در فهرست میراث جهانی را تایید کرده است.
کاخ گلستان، بازار بزرگ تهران، میدان نقش جهان اصفهان و بخشهایی از راهآهن سراسری ایران از جمله موارد گزارششده هستند. کارشناسان حفاظت از میراث فرهنگی هشدار دادهاند که این آسیبها برگشتناپذیرند و هویت تاریخی ایران را تهدید میکنند.
بیمارستانهای ایران نیز تحت تاثیر تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار گرفتهاند. گزارشها از تخلیه بیماران از بیمارستان شهید بقایی اهواز و آسیب به چندین مرکز درمانی دیگر حکایت دارد. این امر دسترسی به مراقبتهای پزشکی را برای غیرنظامیان دشوار کرده است.
این حملهها از منظر حقوقی بحثبرانگیزند. کارشناسان حقوق بینالملل ابراز نگرانی کردهاند که حملهها به مدرسهها، مراکز بهداشتی و خانهها میتواند نقض کنوانسیونهای ژنو و حتی جنایت جنگی باشد.