جزیره گرمایی شهری چیست؟ این اصطلاح به نواحی ساختهشدهای اشاره میکند که در بعضی شرایط گرمتر از پیرامون کمساختوساز خود هستند. آسفالت، سقف و دیوارها تابش خورشید را جذب میکنند و گرما را دوباره به محیط پس میدهند؛ در همان حال، کمبود درخت و سایه باعث میشود سطح زمین بیشتر در معرض آفتاب بماند. این پدیده در همه محلهها و همه ساعتها یکسان نیست و برای اثبات آن باید دمای نقاط مختلف را در زمان و شرایط قابل مقایسه سنجید.
چرا در شهرها گرما جمع میشود؟
سطوح سخت و تیره مانند خیابان، پارکینگ و بامهای معمولی نسبت به خاک پوشیده از گیاه یا آب، گرما را متفاوت جذب و آزاد میکنند. بخشی از انرژی خورشید در طول روز در این مصالح ذخیره میشود و ممکن است پس از غروب بهتدریج آزاد شود؛ به همین دلیل بعضی فضاهای شهری عصر و شب هم گرم میمانند. در مقابل، درختان با ایجاد سایه و تبخیر آب از برگها و خاک به خنکشدن محیط کمک میکنند.
عامل دیگر شکل و تراکم ساختمانهاست. ساختمانهای بلند و خیابانهای باریک میتوانند جریان هوا را محدود کنند و خروج گرمای ذخیرهشده را دشوارتر سازند. خودروها، کارخانهها و دستگاههای تهویه نیز در کنار فعالیت روزمره شهر، گرمایی به محیط پس میدهند. هر کدام از این عوامل بهتنهایی توضیح کامل نیست؛ پوشش زمین، مصالح، باد، ابر و موقعیت جغرافیایی با هم نتیجه را شکل میدهند.
سطح داغ با هوای داغ یکی نیست
گاهی سطح آسفالت یا سقف زیر آفتاب بسیار گرم است، اما دمای هوای چند متر بالاتر از آن دقیقاً همان مقدار نیست. پژوهشگران میان جزیره گرمایی سطحی و جزیره گرمایی جوی تفاوت میگذارند. نوع سطحی درباره دمای جاده، بام و زمین است؛ نوع جوی به دمای هوای اطراف مربوط میشود. تصاویر ماهوارهای میتوانند درباره گرمای سطح اطلاعات بدهند، اما بهتنهایی جای اندازهگیری هوای تنفسی در خیابان را نمیگیرند.
همین تفاوت برای خواندن خبرهای هواشناسی مهم است. عدد یک ایستگاه هواشناسی، تصویری از شرایط همان ایستگاه است؛ ممکن است محلهای با سایه بیشتر، سطحهای متفاوت یا جریان باد مناسب تجربه دیگری داشته باشد. از سوی دیگر، احساس گرما فقط به عدد دما وابسته نیست و رطوبت، تابش مستقیم، باد و مدت حضور در فضای باز نیز بر آسایش افراد اثر میگذارند.
چگونه میتوان وجود آن را سنجید؟
برای مقایسه، باید دمای چند نقطه شهری و حاشیهای در ساعتهای نزدیک به هم اندازهگیری شود. ارتفاع حسگر، تابش مستقیم خورشید، تمدید لایسنس نود 32 نزدیکی به آسفالت یا دیوار، باد و نوع ابزار میتوانند نتیجه را تغییر دهند. مقایسهای که یک حسگر در آفتاب و دیگری زیر سایه انجام دهد، لزوماً اثر جزیره گرمایی را نشان نمیدهد؛ ممکن است فقط تفاوت محل نصب باشد.
برای بررسی دقیقتر، میتوان نقشه پوشش درخت، بام، خیابان و فضای باز را کنار دادههای دما گذاشت و سنجش را در چند روز و ساعت تکرار کرد. اندازهگیری یکباره یا یک عکس حرارتی برای نتیجهگیری درباره کل شهر کافی نیست. به همین دلیل، بدون دادههای همزمان و روش روشن، نباید یک عدد عمومی را به اهواز یا هر شهر خوزستان نسبت داد. موضوع این راهنما سازوکار کلی پدیده است، نه گزارش اندازهگیری محلی.
چه راههایی برای خنکتر کردن محله وجود دارد؟
- درخت و پوشش گیاهی: سایه درخت میتواند تابش مستقیم روی پیادهرو، خودرو و دیوار را کم کند. انتخاب گونه باید با آبوهوا و منابع آب همان منطقه سازگار باشد؛ کاشت بدون برنامه نگهداری، درخت را در معرض تنش و خشکشدن قرار میدهد.
- بام خنک و عایق مناسب: بامی که تابش کمتری جذب میکند و عایقبندی درست دارد، انتقال گرما به فضای داخل را کاهش میدهد. اجرای آن باید با وضعیت ساختمان و مقررات محلی هماهنگ باشد.
- سایه در مسیرهای پیاده: سایبان، رواق و پوشش درختی در ایستگاهها و مسیرهای پرتردد، آسایش روزمره را بهتر میکند و مردم را از آفتاب مستقیم دور نگه میدارد.
- فضای باز و سطح نفوذپذیر: پارکها، باغچهها و کفسازیای که آب را عبور میدهد میتوانند نسبت به سطح کاملاً سخت، گرما و روانآب را به شیوه متفاوت مدیریت کنند.
راهکارها باید با هم دیده شوند. پوشش گیاهی، بامهای بازتابنده، سایه و طراحی آهنگستان مناسب خیابان میتوانند مکمل باشند، اما کارآمدی هر اقدام به اقلیم، جنس ساختمان، نگهداری، آب در دسترس و شیوه استفاده از فضا بستگی دارد. تصمیم درباره تغییر بام یا کف نیز بهتر است با نظر متخصص ساختمان و مدیریت شهری گرفته شود.
چرا این موضوع برای شهروندان مهم است؟
شناخت جزیره گرمایی شهری کمک میکند تفاوت تجربه دمایی محلهها را فقط به یک پیشبینی روزانه نسبت ندهیم. برنامهریزی برای درخت، سایه و مصالح مناسب میتواند کیفیت فضای عمومی را بهتر کند و در برخی ساختمانها نیاز سرمایشی را کاهش دهد. این موضوع بهویژه برای سالمندان، کودکان، کارگران فضای باز و افرادی که به تهویه دسترسی کمتری دارند اهمیت دارد؛ زیرا گرمای طولانی در فضای بدون سایه میتواند آسایش و سلامت را به خطر بیندازد.
شهروندان میتوانند در حد امکان از سایه مسیرها استفاده کنند، درختان موجود را حفظ کنند و در طرحهای محلهای درباره کمبود سایه یا سطحهای داغ بازخورد بدهند. اما سنجش علمی و تصمیمگیری شهری نیازمند داده و طراحی تخصصی است. وقتی درباره گرمای محله صحبت میکنیم، بهتر است میان مشاهده شخصی، اندازهگیری سطح و دمای هوا فرق بگذاریم. این تمایز کمک میکند هم خبرهای اقلیمی را دقیقتر بخوانیم و هم برای محلههای گرم راهحلهای قابل اجرا پیشنهاد کنیم.